Samenwerken valt te ontwikkelen

Je bent in een samenwerking gestapt omdat het kansen en mogelijkheden biedt. Je kunt echt een stap maken, en er komen hele nieuwe perspectieven in zicht. Resultaat lijkt binnen handbereik. Maar vervolgens raak je verstrikt in iets heel anders: een kluwen van partners, een brei van ambities en een woud van belangen. Kansen lijken soms verder weg dan gedacht, en resultaat laat lang op zich wachten. Je begint te twijfelen aan de samenwerking, jouw partners en jouw eigen vaardigheden om de samenwerking tot een succes te maken. Je stelt jezelf de vraag: hoe word ik effectiever in zulke omstandigheden?

We werken steeds meer in allianties en netwerken. We snappen de noodzaak ervan en zien de kansen, maar we ervaren samenwerking ook als een worsteling. Ik kom in mijn praktijk veel mensen tegen die zich begeven tussen organisaties; ze zijn op zoek naar houvast om effectief te zijn in een omgeving waarin de opgave in beweging is, geen vastomlijnde opdracht is gedefinieerd, er geen duidelijke opdrachtgever is en een veelheid van partijen en belangen vechten voor invloed en positie. Zeker als je onderdeel bent van die omgeving is het soms moeilijk om zicht te houden op wat er gaande is, hoe daarop te reageren en de juiste rol te pakken. Het is niet zo eenvoudig om een effectieve samenwerker te zijn.

Ik zie mensen op verschillende manieren houvast ontwikkelen om in deze omstandigheden effectief te handelen. Sommigen pakken het heel gestructureerd aan, anderen leren meer bij wijze van experimenteren. Wat hun methode en stijl ook is, ik meen te zien dat succesvolle samenwerkers steeds terugkeren naar een aantal elementaire vragen. Analyserend of experimenterend stellen zij zich steeds drie kernvragen:

Hoe ziet het systeem er uit? Zij vragen zich in de eerste plaats af van welk systeem zij deel uitmaken: hoe ziet dat systeem eruit, wie maken deel uit van dat systeem en hoe werkt het systeem, wat zijn de patronen, welke opgave definieert het systeem, wat werkt in deze omgeving en wat werkt niet? Verkenning van deze vraag geeft inzicht in de ruimte die er is om te handelen: welke aanknopingspunten er zijn om invloed uit te oefenen en welke oplossingsrichtingen denkbaar en draagbaar zijn.

Wat legitimeert mijn handelen? Daarnaast stellen effectieve samenwerkers zich de vraag welke mogelijkheden zij met hun rol en positie hebben om invloed uit te oefenen, impact te hebben en in te spelen op de aanknopingspunten die het systeem biedt. Deze vragen gaan over hun legitimatie om te handelen in de omgeving waarin ze verkeren: wat is mijn betrokkenheid, wie of wat legitimeert mijn handelen, wat is mijn rol en hoe verhoud ik mij tot de andere spelers in mijn omgeving, welke middelen kan ik aanwenden en welke impact kan ik daarmee hebben?

Welke stijl van invloed uitoefenen past en past bij mij? Tenslotte zijn effectieve samenwerkers zich heel bewust van hun persoonlijke mogelijkheden en beperkingen. Welke kwaliteiten heb ik, welke voorkeurstijlen hanteer ik, wat zijn manieren waarop ik effectief verbind? Bewustzijn van eigen ‘samenwerkingsvaardigheden’ is voor effectieve samenwerkers van cruciale betekenis, en maakt de kans groter dat zij krachtig en geloofwaardig opereren.

Het gaat uiteindelijk om de vraag: hoe kan ik in deze omgeving, bij deze opgave, in mijn rol en met mijn vaardigheden effectief handelen? Effectieve samenwerkers maken – steeds op hun eigen manier – rondjes langs deze drie vragen, en komen in meerdere iteraties tot houvast om te handelen. Ze ontwikkelen op die manier gaandeweg handelingsrepertoire en dat is meestal een mix van het beïnvloeden van hun omgeving, aanwenden of uitbreiden van hun persoonlijke gereedschapskist op gebied van samenwerking en het kiezen van een duidelijker of andere rol in relatie tot andere partijen in de omgeving.

Nu zul je zeggen dat zo’n gestructureerde aanvliegroute best lastig is. Op momenten dat zich knooppunten in de samenwerking voordoen, gun je jezelf vaak niet de ruimte om die stap terug te zetten. En zeker in het begin wanneer de onderlinge afhankelijkheden nog niet zijn gedefinieerd en de échte verbinding nog moet worden gelegd, kun je met jouw partners niet zomaar onbevangen reflecteren. Bovendien sta jij midden in de woeste werkelijkheid; je bent zelf onderdeel van het systeem, en wellicht zelfs van het probleem.

Toch is mijn ervaring dat je jouw effectiviteit in allianties en netwerken kunt ontwikkelen en verfijnen. Stelselmatig de drie kernvragen beantwoorden en reflectie organiseren. Daarbij kan het nuttig zijn om dat te doen met iemand die buiten jouw context staat, en de dynamiek van allianties en netwerken begrijpt. Dat biedt de mogelijkheid om te spiegelen, jouw opties te overzien en te wegen en tot overdachte keuzes en koers te komen. Het biedt de mogelijkheid om jouw reflectie te organiseren, en dat is wat effectieve samenwerkers doen. Dat zien zij niet als een teken van zwakte, maar als een teken van professionaliteit. In de volle overtuiging dat samenwerking valt te ontwikkelen.